opublikowano: 2025-11-05, ostatnia aktualizacja: 2026-01-09
Kiedy tylko wpada mi w ręce publikacja traktująca o średniowiecznych zabytkach, mam w zwyczaju zaglądnąć do niej z nadzieją znalezienia i czegoś wcześniejszego. A nuż autor nie trzymał się sztywno czasowych ram pracy, bo miał potrzebę cofnąć się do początków uprawianego rzemiosła lub po prostu szkoda mu przejść obok interesującego zabytku. Tak też było i wtedy kiedy gorączkowo wertowałem pracę o średniowiecznym szklarstwie na Śląsku, aby się przekonać, że Obiszowowi Jadwiga Biszkont poświęciła cały rozdzialik, który przytoczę tutaj w całości (Biszkont 2005 s. 15).
Prace wykopaliskowe, prowadzone w ostatnich sezonach badawczych (1997-1999) w obrębie zespołu osadniczego w Obiszowie, na terenie Wzgórz Dalkowskich, odsłoniły m.in. ślady działalności szklarskiej w obrębie mieszkalnej części osady. Zlokalizowano je najczęściej w zasypiskach budynków, mniejszych jam i głębokich jam zasobowych – piwniczek. Do wyjątków należy odkrycie tygli ceramicznych z naciekiem masy szklanej wśród reliktów paleniska. Na istnienie produkcji szklarskiej w Obiszowie wskazują fragmenty misowatych tygli ceramicznych z naciekami masy szklanej, ułamki elementów konstrukcyjnych, pochodzących najprawdopodobniej ze zniszczonych pieców szklarskich, w postaci cegieł dyszowych i pojedyncze grudki szkła, które interpretowane są jako fragmenty nie do końca przetopionej masy szklanej. Niestety, nie natrafiono na jakiekolwiek urządzenia produkcyjne.
Z przeprowadzonych analiz chemicznych wynika, że w Obiszowie przetapiano szkło ołowiowo-krzemowe.
Ramy chronologiczne osady, a tym samym także pracowni szklarskiej, wyznaczają materiały ceramiczne, militaria i ozdoby oraz skarb monet. Zostały one określone na koniec IX – 3. ćw. X w. (Bartczak, Pokora, Suchodolski 1990, s. 9-29; Pokora, Rzeźnik 1998, s. 321-333; Baron, Rzeźnik 1999, s. 269-280). Byłaby to więc jedna z najwcześniejszych pracowni szklarskich nie tylko na Śląsku, ale także na terytorium Polski.
Na obecnym etapie badań nie można stwierdzić, jaki charakter miała obiszowska pracownia, czy trudniła się wytwarzaniem wyrobów od początku cyklu produkcyjnego, czy przetwarzaniem dostarczanego surowca w postaci gotowej masy szklanej. Nie można także stwierdzić charakteru produkcji pracowni, ze względu na brak odnalezionych gotowych lub nieudanych wyrobów. Miejmy nadzieję, że dalsze planowane prace wykopaliskowe przyniosą rozwiązanie postawionych wyżej problemów.
Zaraz, zaraz, “brak odnalezionych gotowych lub nieudanych wyrobów“? Przecież w Wiadomościach Numizmatycznych wyraźnie podano, że w partii przylegającej bezpośrednio do paleniska obiektu nr 2, później opisywanego jako 2D (Rzeźnik 2006 s. 189), znaleziono monety srebrne, fragmenty srebrnych ozdób i część ozdoby brązowej oraz paciorki szklane jak poniżej (Bartczak et. al 1990 s. 11-12, 23):
- 17 paciorków z zielonego szkła o średnicy 2-4 mm, wśród z nich 1 wykonany z wyciągniętej rurki wiązany z warsztatami bizantyjskimi (nr inw. 147, 151, 159)
- 3 paciorki z żółtego szkła o średnicy 4-6 mm (nr inw. 160)
- 3 paciorki walcowate ze skorodowanego na powierzchni szkła o średnicy 3-4 mm (nr inw. 161)
Uznano, że wymienione elementy mogły stanowić podręczną gotówkę, którą właściciel ukrył nad piecem, a która rozsypała się, być może w wyniku pożaru, na przestrzeni o średnicy ok. 40 cm (Bartczak et. al 1990 s. 13 oraz Rzeźnik 2006 s. 189-190). Szklane paciorki mogły pełnić funkcję płatniczą, o czym miałby świadczyć brak w zespole innych całych przedmiotów, które mogłyby odgrywać swoją pierwotną rolę. Paciorki, choć sporadycznie, występują w innych skarbach. Według ibn Fadlana Słowianie mieliby chętnie nabywać szklane paciorki, płacąc jednego dirhema za sztukę (Bartczak et. al 1990 s. 18). Jest to pierwsza publikacja opisująca te zabytki wydana po ich odkryciu w 1986 roku. Co istotne dla naszych rozważań to w niej właśnie po raz pierwszy pojawia się informacja o zniekształceniu paciorków:
Analizy chemiczne wnętrza tygli być może pozwolą ustalić, czy zniekształcone paciorki szklane stanowią odrzuty prowadzonej tu również produkcji szklarskiej, czy też uległy przypadkowemu stopieniu w innych okolicznościach (palenisku?).
Nasuwa się pytanie, czy wszystkie paciorki były zniekształcone. Niestety owa publikacja ani żadna inna, do której dotarłem, nie zawiera wizualizacji rzeczonych paciorków.
W wielu publikacjach opisujących stanowisko znajdujemy informacje o naszych paciorkach pozbawione cienia sugestii, że moglibyśmy mieć do czynienia ze zniekształconymi zabytkami lub odpadami produkcyjnymi (Czapla 2014 s. 131, Adamska et al. 2023 s. 119). Obiszowskie zabytki zostały nawet podane jako najbliższa analogia do jednego z dwóch paciorków – smuklejszego – znalezionych na grodzisku w Chobieni, patrz paciorki szklane z Chobieni (Biermann et. al 2016 s. 141, 189).
W pierwszej publikacji wydanej po wznowionych badaniach archeologicznych na stanowisku w 1997 roku nie wspomina się słowem o paciorkach (Pokora et. al 1998). W innej, dotyczącej paciorków z Gostynia, paciorki obiszowskie są jedynie wymienione jako przykład deponowania paciorków w skarbach (Rzeźnik 1998 s. 389).
O działalności szklarskiej na obiszowskiej osadzie, która miałaby obejmować, być może pełen proces produkcyjny, świadczą wymienione przez Pawła Rzeźnika elementy (Rzeźnik 2006 s. 187-188):
Składają się na nie, odkryte w rozmaitych kontekstach wtórnych, pozostałości produkcyjne w postaci grudek lekkiego gąbczastego żużla szklistego, grudek zanieczyszczonej masy szklanej, fragmentów misowatych tygli ceramicznych oraz odpadów w postaci nieudanych wyrobów.
[…]
Produktem finalnym były zapewne proste formy paciorków jednobarwnych zbliżonych do rozpowszechnionych w IX-X w. form krążkowych, beczułkowatych, czy wypłaszczonych kulistych (por. Steppuhn 1998: 18, formy 1, 4, 5; ryc. 27).
A więc Paweł Rzeźnik daje nam tutaj wyraźnie odczuć, że nie mamy do czynienia z docelowym produktem. Identyfikacja zabytków jako egzemplarzy nieudanych nasuwa mi myśl, że powinniśmy je bardziej postrzegać jako elementy warsztatu produkcyjnego, jednocześnie oddalając możliwość przynależenia paciorków do samego skarbu. Chyba że istnieją przesłanki ku temu, aby twierdzić, że szkło jako cenny surowiec, stanowiło wartość samą w sobie i mogło być wykorzystywane w charakterze płacideł niezależnie od formy? Zostawię to pytanie otwartym.
Ciekawe jest, że w późniejszych publikacjach innych badaczy nadal spotykać się będziemy z “prostymi paciorkami” (Siemianowska 2017 s. 68), a nawet ze stwierdzeniem, że “nie jesteśmy również w stanie jednoznacznie stwierdzić, czy wchodzące w skład skarbu szklane paciorki wykonane zostały przez przybyłego na osadę szklarza, czy też stanowiły dar lub posag” (Siemianowska 2014 przypis 31). Autorka również uważa, że brak jest dowodów na obecność warsztatu, w którym realizowany miał być pełen proces produkcyjny, opowiadając się raczej za końcową fazą produkcji wyrobów finalnych ze sprowadzonych półsurowców (Siemianowska 2014 s. 54-56). Niemniej nie są zgłaszane większe wątpliwości co do stwierdzenia, że w Obiszowie mamy do czynienia z pracowniami szklarskimi (Pankiewicz et. al 2017 s. 14), chociaż akurat obiekt 2D, w którym odkryto skarb identyfikowany jest raczej z warsztatem odlewnika metalurga (Bartczak et. al 1990 s. 13).
Zastanawiające, czy szkło z paciorków zostało poddane takim samym analizom jak szkło pochodzące z tygli szklarskich, za czym postulowano już w pierwszej publikacji dotyczącej skarbu. W każdym razie nie wspomina się o tym w publikacji podsumowującej analizę obiszowskich tygli, na których rozpoznano szkło ołowiowo-krzemowe (PbO-SiO2) przeświecające, jasnozielone, jasnozielone z lekko żółtawym odcieniem i silnie skorodowane, charakteryzujące się brakiem przeźroczystości oraz kolorem biało-żółtym lub żółtym (Rzeźnik et. al 2017 s. 244). Masa szklana z obiszowskich tygli została za to porównana z wyrobami szklanymi pochodzącymi z innych miejsc europejskich, a nawet z Chin (Rzeźnik et. al 2017 s. 252, Ryc. 11-14).
Podsumowując nasze śledztwo, możemy dojść do wniosku, że informacja podana przez Jadwigę Biszkont o braku odnalezionych gotowych lub nieudanych wyrobów jest myląca, gdyż inni widzą w zabytkach albo odpady produkcyjnie, albo gotowe wyroby, albo wtórnie zniekształcone paciorki. Nie mamy również pewności co do tego:
- jak wyglądają tytułowe paciorki;
- czy są gotowymi wyrobami, czy może były, ale uległy zniekształceniu, czy są może nieudanymi produktami;
- czy zostały wytworzone w Obiszowie;
- czy wchodziły w skład skarbu.
Powyższe nie przekreśla możliwości choćby hipotetycznego ustalenia, jakie finalnie produkty mogły opuszczać obiszowską pracownię szklarską. Chcąc pokusić się o odtworzenie paciorków, które miały szansę być wytwarzane lub noszone na obiszowskiej osadzie, zmuszeni jesteśmy do poszukiwań analogicznych zabytków, poruszając się w obrębie podobieństw do odkrytych w towarzystwie skarbu paciorków oraz możliwości wytwórczych obiszowskiej pracowni. Zatem analogie powinny spełniać poniższe założenia:
- małe rozmiary: 2-6 mm;
- proste kształty: formy 1, 4, 5 z Hedeby; być może również forma 2, która niewiele się różni od tej pierwszej oraz forma 11 ze względu na obecność walcowatych egzemplarzy w obiszowskim zespole;
- jednokolorowe o barwach zielonej, żółtej, przeświecającej jasnozielonej i jasnozielonej z lekko żółtawym odcieniem, nieprzeźroczystej biało-żółtej i żółtej;
- wytworzone z ołowiowo-krzemowego szkła;
- datowane w ramach okresu funkcjonowania osady t.j. koniec IX – 3. ćw. X w.
Małymi rozmiarami oraz swoją prostą bryłą nasze zabytki mogą nawiązywać do miniaturowych koralików typu “bisier” znanych z Wolina, Szczecina, Hedeby czy Starej Ładogi (Rzeźnik 2006 s. 187 za Dekówna 1980 s. 331-332). Bisier powstaje w technice wyciągania, a następnie dalszej obróbki szklanej rurki. Najliczniejszą grupę paciorków w wykopach nr 6 i 8 w Wolinie stanowił bisier siekany – na 164 egzemplarze 114 było barwy żółtej, 38 zielonej, a 12 niebieskiej (Kokora 2019 Ryc. 2:a-c). Znaleziono tu również 24 okazy nieudane (bez kanalika) lub odpady produkcyjne (końcówki szklanych rurek) barwy żółtej. Najwięcej bisieru odnotowano w X-wiecznych warstwach (Kokora 2019 s. 308). Odkryto tu także paciorki wykonane w technice nawijania uformowane w kształt wycinka środkowej części kuli wykonanych z zielonego opokowego – nieprzezroczystego – (Kokora 2019 s. 314 Ryc. 2:d), przejrzystego lub słabo przejrzystego (Kokora 2019 s. 314 Ryc. 2:e) oraz przejrzystego żółtego szkła (Kokora 2019 s. 314 Ryc. 2:f), a także paciorki pierścieniowate wykonane ze szkła przejrzystego, zielonego lub opokowego o zabarwieniu niebieskim, zielonym i żółtym (Kokora 2019 s. 318 Ryc. 2:g).
Spośród przebadanych pod względem składu chemicznego wolińskich wyrobów zidentyfikowano 18 sztuk wytworzonych ze szkła ołowiowo-krzemowego, wśród których pojawiły się egzemplarze w wersjach nieprzezroczystej brązowo-żółtej – masa szklana oraz przezroczystej ciemnozielonej i słabo przezroczystej żółtej – guzki zdobiące naczynie (Kokora 2019 Tabela 4, Ryc. 5). Niestety nie znalazłem informacji, czy w tej grupa zawierają się paciorki i czy są nimi którekolwiek z prezentowanych na rycinach.
W Wolinie odkryto niemal identyczne z obiszowskimi tygle do topienia szkła w warstwach pozwalających na wyznaczenie początków działalności pracowni szklarskich na 1. poł. X wieku, a fazę ich największej działalności na koniec X w., co pozostaje w zgodzie z datowaniem obiszowskiego skarbu, którego terminum post quem przypada na rok 970 (Rzeźnik 2006 s. 188-189).
Najmniejsze paciorki ze Szczecina również wykonane były ze szkła żółtego i zielonego (Dekówna 1980 Ryc. 18:d-i; 19:h-j; 20:b, f, l).
Wśród szczecińskich paciorków wykonanych ze szkła ołowiowo-krzemowego znalazł się zielony (nr inw. 471/68) z warstwy datowanej na koniec X – pocz. XI w. oraz żółty (nr inw. 311/68) z warstwy datowanej na 3 ćw. XI w. (Dekówna 1980 s. 319, Ryc. 19:d, 20:l).
Największy procentowy udział wśród paciorków odkrytych w Hedeby mają te koloru niebieskiego, następne są zielone i żółte. Wśród paciorków zielonych po równo rozkłada się ilość tych wykonanych ze szkła opakowego, częściowo przezroczystego i przezroczystego, natomiast wśród żółtych zdecydowanie przeważa szkło opakowe (Steppuhn 1998 Abb. 6-7).
Paciorki, z których rekonstrukcjami miałem do tej pory do czynienia, posiadały otwory o średnicy pozwalającej bez większego problemu nanizać je na lnianą nitkę, a nawet na sznurek konopny, podobnie jak przy tych z Grodźca Małego. Zgoła czegoś zupełnie odmiennego wymagają paciorki o tak małych średnicach, jak te najmniejsze z obiszowskiego zestawu (2 – 2,5 mm). Czegoś zdecydowanie cieńszego, a zarazem na tyle mocnego, żeby nie łatwo było to zerwać. Wydaje się, że eksperyment z warkoczem uplecionym z trzech końskich włosów, w podobny sposób jak wykonano sznureczek z Santoka (Zamelska-Mończak et al. 2025 Ryc. 9), ma szansę podołania takiej potrzebie (patrz zdjęcie powyżej).
Paciorki znalazłem w czeskich Želízach na ulicy, którą dosłownie zaścielały wraz z poboczem na odcinku ładnych paru metrów. Nie pytajcie, skąd się tam znalazły, bo dopiero później skojarzyłem, że może to mieć coś wspólnego z tamtejszym szklarskim atelier, w którego najbliższej okolicy to się właśnie wydarzyło.
postscriptum
Dzięki niezwykłej uprzejmości Sylwii Siemianowskiej udało się dotrzeć do kilku niezwykle dla nas cennych materiałów w postaci jej pracy magisterskiej poświęconej obiszowskiej osadzie przygrodowej w świetle źródeł ceramicznych (Siemianowska 2011) oraz zdjęć archiwalnych. Do najważniejszych z perspektywy niniejszego artykuły z pewnością należą zdjęcia poszukiwanych paciorków oznaczonych nr inw. Obi160/86 i Obi161/86, czyli 3 żółtych i 3 walcowatych ze skorodowanego szkła. Na zdjęciach nie tylko zobaczymy, że żółte paciorki można nazwać co najwyżej zniekształconymi oraz że oprócz korozji na tych walcowatych wyraźnie widoczne jest niebieskie szkło.
Nadal w tym zestawie brakuje nam zielonych paciorków, ale być może podpowiedź znajdziemy w obiszowskich tyglach. Kolor ten nieidealnie oddaje fotografia, na której udało mi się uchwycić wizerunek warstwy masy szklanej znajdującej się na zewnętrznej powierzchni fragmentu tygla. W dniu 27 listopada 2025 roku w Centrum Kultury i Sportu w Grębocicach mieliśmy okazję podziwiać go na wyświetlanej przez Sylwię Siemianowską prezentacji podczas wykładu zatytułowanego Ceramika i szkło w Kraju Dziadoszan. A to nie wszystko…
Oprócz 23 paciorków zaliczonych do obiszowskiego skarbu, w trakcie kolejnych sezonów badawczych odkryto:
- paciorek dwustożkowaty z czarnego bądź czarno-ciemnogranatowego szkła o nr inw. Obi208/97 (Siemianowska 2011, Materiały, Obiekt 2A);
- kilka szklanych paciorków w wykopach V/98 oraz VI/99 (Siemianowska 2011 s. 5);
- szklany paciorek (Siemianowska 2011, Materiały, Obiekt 18) – brak wizerunku;
- paciorek segmentowy wykonany z ciemnoniebieskiej wyciąganej szklanej rurki o nr inw. Obi478/98 (Siemianowska 2011, Materiały, Obiekt 26A);
- 2 fragmenty paciorków szklanych (Siemianowska 2011, Materiały, Obiekt 29) – brak wizerunku;
- szklany paciorek o nr inw. Obi316/99 (Siemianowska 2011, Materiały, Obiekt 32).
Zabytek o nr inw. Obi316/99 przypomina mi paciorek oliwkowaty odkryty w fosie grodziska w Połupinie wykonany z przeźroczystego białego o lekko zielonym zabarwieniu szkła sodowo-wapniowego odmiany Na-Ca-Al-Si (sodowo-wapniowo-glinowo-krzemowego) nawiniętego na metalową rurkę wykonaną ze stopu miedzi i ołowiu (Sawicka 2016 s. 109-112).
Literatura
Adamska et al. 2023
Adamska Dagmara, Latocha-Wites Agnieszka, Nowakowski Dominik, Paroń Aleksander, Siehankiewicz Marcin, Sikorski Robert ‘Słownik wsi śląskich w średniowieczu. Tom 3: Powiat polkowicki’, Wrocław 2023;
Baron et. al 1999
Baron Justyna, Rzeźnik Paweł ‘Wczesnośredniowieczny budynek z tzw. korytarzykiem wejściowym z osady w Obiszowie na Wzgórzach Dalkowskich’, [w:] ‘Śląskie Sprawozdania Archeologiczne’, t. 41, s. 269-280, Wrocław 1999;
Bartczak et. al 1990
Bartczak Andrzej, Pokora Henryk, Suchodolski Stanisław ‘Skarb z X w. Z Obiszowa w woj. Legnickim’, [w:] ‘Wiadomości Numizmatyczne’, R. 34, s. 9-29, Warszawa 1990;
Biermann et. al 2014
Biermann Felix Paul, Kieseler Andreas, Nowakowski Dominik ‘Grodzisko plemienne w Chobieni gm. Rudna w świetle badań archeologicznych w 2010 r.’, [w:] ‘Funkcje grodów w państwach wczesnośredniowiecznej Europy Środkowej. Społeczeństwo, gospodarka, ideologia’, s. 269-334, Głogów 2014;
Biermann et. al 2016
Biermann Felix Paul, Kieseler Andreas, Nowakowski Dominik ‘Köben an der Oder (Chobienia) – Forschungen zum Wandel der Siedlungs- und Herrschaftsverhältnisse im mittelalterlichen Niederschlesien’, [w:] ‘Burg, Herrschaft und Siedlung im mittelalterlichen Niederschlesien: die slawischen Ringwälle von Köben (Chobienia) und Kleinitz (Klenica) im Kontext der Frühgeschichte des mittleren Oderraums’, s. 23-209, Bonn 2016;
Biszkont 2005
Biszkont Jadwiga ‘Późnośredniowieczne szklarstwo na Śląsku’, [w:] ‘Wratislavia Antiqua’, tom 7, Wrocław 2005;
Czapla 2014
Czapla Krzysztof ‘Dziadoszanie. Plemię zamieszkujące ziemię głogowską w X wieku’, Głogów 2014;
Dekówna 1980
Dekówna Maria ‘Szkło w Europie wczesnośredniowiecznej’, Wrocław 1980;
Grochowska 2006
Grochowska Agnieszka ‘Skarby Ziemi Głogowskiej’, katalog wystawy, Głogów 2006;
Kokora 2019
Kokora Karolina ‘Szklarstwo wczesnośredniowiecznego Wolina według Jerzego Olczaka i Elżbiety Jasiewiczowej – 55 lat później. Nowe ustalenia dotyczące przedmiotów szklanych ze stanowiska nr 1 w Wolinie’ [w:] ‘Archeologia Polski’, t. LXIV, Warszawa 2019;
Zamelska-Mończak et. al 2025
Zamelska-Mończak Kinga, Lorkiewicz-Muszyńska Dorota ‘Znaleziska szczątków ludzkich w przestrzeni wczesnośredniowiecznego osiedla w Santoku’ [w:] ‘Slavia Antiqua’, t. LXVI, Poznań 2025;
Pankiewicz et. al 2017
Pankiewicz Aleksandra, Siemianowska Sylwia, Sadowski Krzysztof ‘Wczesnośredniowieczna biżuteria szklana z głównych ośrodków grodowych Śląska (Wrocław, Opole, Niemcza)’, [w:] ‘In pago Silensi. Wrocławskie Studia Wczesnośredniowieczne’, t. 3, Wrocław 2017;
Pokora et. al 1998
Pokora Henryk, Rzeźnik Paweł ‘Wznowienie badań wykopaliskowych na wczesnośredniowiecznej osadzie w Obiszowie gm. Grębocice’, [w:] ‘Śląskie Sprawozdania Archeologiczne’, t. 40, s. 321-333, Wrocław 1998;
Rzeźnik 1998
Rzeźnik Paweł ‘Paciorki szklane z wczesnośredniowiecznego grodziska w Gostyniu, gm. Gaworzyce’, [w:] ‘Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum’, s. 380-391, Poznań 1998;
Rzeźnik 2006
Rzeźnik Paweł ‘Problem tezauryzacji mis żelaznych typu śląskiego w świetle studiów źródłoznawczych tzw. skarbów jednorodnych’, [w:] ‘Fontes Archaeologici Posnanienses’, Vol. 42, s. 175-225, Poznań 2006;
Rzeźnik et. al 2017
Rzeźnik Paweł, Stoksik Henryk ‘Wyniki analiz archeometrycznych tygli szklarskich z Obiszowa na Dolnym Śląsku’, [w:] ‘Ceramika i szkło w archeologii i konserwacji’, s. 239-260, Wrocław 2017;
Sawicka 2016
Sawicka Joanna ‘Paciorek „oliwkowaty” z metalową tuleją z grodziska w Połupinie, stan. 2. Analiza porównawcza’ [w:] ‘Wczesnośredniowieczny gród w Połupinie, stan. 2. Nowe analizy i interpretacje źródeł archeologicznych i przyrodniczych’, s. 109-118, Zielona Góra 2016;
Siemianowska 2011
Siemianowska Sylwia ‘Wczesnośredniowieczna osada przygrodowa w Obiszowie (stan. 9), gm. Grębocice w świetle źródeł ceramicznych’, praca magisterska, Archiwum Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego 2011;
Siemianowska 2014
Siemianowska Sylwia ‘Uniwersalność naczyń wczesnośredniowiecznych. Uwagi z perspektywy studiów nad ceramiką z Obiszowa’, [w:] ‘Silesia Antiqua’, t. 49, s. 37-62, Wrocław 2014;
Siemianowska 2017
Siemianowska Sylwia ‘Bliska obcość. Ceramika jako identyfikator kontaktów handlowych i politycznych czy wspólnoty kultur wczesnośredniowiecznych zespołów osadniczych Słowiańszczyzny? Uwagi z perspektywy studiów nad dziesiątowieczną ceramiką z Obiszowa koło Głogowa’, [w:] ‘Ceramika i szkło w archeologii i konserwacji’, s. 51-82, Wrocław 2017;
Steppuhn 1998
Steppuhn Peter ‘Die Glasfunde von Haithabu’, Neumünster 1998.