opublikowano: 2026-01-19, ostatnia aktualizacja: 2026-01-29

Na wstępie chciałbym serdecznie podziękować Jakubowi Karolowi Pawlickiemu za pomoc w wyjaśnieniu kilku moich wątpliwości oraz za podzielenie się informacjami pozwalającymi rzucić więcej światła na kwestie poruszane w jego artykule podsumowującym aktualny stan wiedzy o nożach wolutowych (patrz Pawlicki 2021 oraz 2023). Pozwolę sobie powtórzyć najważniejsze kwestie, aby spojrzeć na zagadnienie z perspektywy Dziadoszan i dodać nieco uzupełniających informacji od siebie.

Noże wolutowe to noże, których rękojeść zakończona jest w formie charakterystycznej pary wolutów (Pawlicki 2021 s. 71). Czytelnikom niezaznajomionym z tym typem noża, należy się kilka słów uzupełniających opis jego budowy. Nóż wolutowy wykonany jest z jednego kawałka metalu. Ostrze wraz z rękojeścią są w większości przypadków tej samej szerokości i dość wąskie w stosunku do całkowitej długości noża. Rękojeść jest najczęściej dłuższa od ostrza i często zdobiona (Pleterski 1983 s. 375). Ostrze również bywa zdobione, acz zdecydowanie rzadziej. Wywinięte najczęściej na zewnątrz woluty wraz z szerszą częścią noża tworzą jedną płaszczyznę.

Należy nadmienić, że w tej dość jednorodnej grupie zabytków sporadycznie odnotowuje się odstępstwa od powyższej definicji. Badacze proponowali usystematyzowanie zabytków, uwzględniając te różnice w postaci różnych typów. Nie wchodząc w szczegóły typologii, wspomnę jedynie, że jak zauważył Pawlicki, to staranność wykonania mogła mieć wpływ na końcowy detal wolutowego zakończenia noża (Pawlicki 2021 s. 77). Z tego samego względu nie jestem przekonany co do potrzeby rozdzielania typów I i II według tego badacza, których podstawa leży w ilości zwojów w wolucie. Problem z przydzieleniem do konkretnego z tych dwóch typów pogłębia dodatkowo stan zachowania zabytków. Kolejną kwestią uzasadniającą potrzebę systematyzacji jest tendencja do rozszerzania tej grupy zabytków o takie, w których obecność samych wolutów może być dyskusyjna.

Nietypowymi w porównaniu do zdefiniowanego na wstępie kształtu noża wolutowego zatem będą:

woluty zawinięte do wewnątrz tworząc kształt serca – typ III według Pawlickiego: np. Thunau am Kamp, Bodešče;
woluty o końcówkach odchylających się na zewnątrz na kształt litery S – typ IV według Pawlickiego: np. Revâčka, Gnezdovo, Jarcevo;
znaleziska “dwuwolutowe”, czyli zakończone dwiema parami wolutów: Gilów (Jaworski 2005 s. 82-83);
noże wolutowe o ostrzu wyraźnie dłuższym i szerszym od rękojeści: Bucov (Pleterski 1983 T. 2:25);
znaleziska bez widocznych wolutów np. Klenica, Żukowice (Pawlicki 2021 tabela poz. 11, 16):
- jeden z noży z Klenicy (Biermann et al. 2008 Abb. 14:5) został zaliczony w poczet wolutowych na podstawie prostokątnej rękojeści oraz w wyniku konsultacji ze specjalistką do spraw konserwacji zabytków, która stwierdziła wysokie prawdopodobieństwo ukrywania się wolutów pod warstwą korozji (informacja ustna od Jakuba Karola Pawlickiego);
- zabytek z Żukowic (Parczewski 1989 Tabl. XL:14) na podstawie prostokątnej rękojeści oraz krótkiego ostrza został zidentyfikowany jako niedokończony nóż wolutowy (informacja ustna od Jakuba Karola Pawlickiego).

Stara Pokrovka (Аксёнов et al. 2017 Рuс. 2)

Stara Pokrovka (Аксёнов et al. 2017 Рuс. 7)

W wolutach niektórych z rzeczonych zabytków zdarzają się również wciąż tkwić żelazne kółeczka, będące być może ogniwami łańcuszków. Przy tej okazji przywoływany bywa nożyk ze Starej Pokrovki, który odkryto w towarzystwie całego pasa wykonanego z łańcuszka z podwieszanymi do niego elementami (Аксёнов et al. 2017 Рuс. 2, 7). Jak zauważył Pawlicki, to pochwa, a nie sam nóż przymocowana był do łańcuszka na stałe. Zresztą bezpośrednie przymocowanie noża byłoby niemożliwe, gdyż zakończenie noża nie było uformowane w zamknięte pierścienie. Poza tym omawiany zabytek nie jest wiązany z kulturą słowiańską (Pawlicki 2021 s. 83).

Weismain (Pöllath 2002 Band IV Taf. 82:12)

Do wyjątkowych okazów należy nóż złożony do grobu nr 139 w miejscowości Weismain, w którym spoczęła młoda kobieta. Rękojeść tego prawdopodobnie wolutowego noża (Vlasatý 2023 s. 5, 9) została obłożona zdobionymi kościanymi płytkami przymocowanymi dwoma nitami (Pöllath 2002 Band II s. 285).

Zanim zostaną omówione kwestie datowania i zastosowania noży wolutowych, pozwolę sobie przybliżyć nieco bardziej zabytki znajdowane bezpośrednio na ziemi Dziadoszan, choć na pograniczu śląsko-wielkopolskim znajdziemy ich jeszcze więcej (patrz mapka Pawlicki 2021 Ryc. 1). Wymienione w kolejności odkrycia:

Czeladź Wielka
- jama 28
- II faza osadnicza – VIII do poł. X (Lodowski 1972)
- długość noża 17,2 cm; długość rękojeści 7,4 cm; szerokość rękojeści 0,9 cm (Pawlicki 2021 s. 96)
Żukowice
- stan. 9 jama 79 – zespół niewiarygodny (Parczewski 1989)
- długość noża 19,2 cm; szerokość rękojeści 0,8 cm (Pawlicki 2021 s. 96)
Osetno
- brak jakiekolwiek wzmianki o zabytku prócz ryciy podpisanej “Ryc. 7. Osetno, stan. 18, gm. Góra. Wybór przedmiotów z żelaza. Rys. B. Iwanicka-Pinkosz” (Iwanicka-Pinkosz 2000 s. 94)
- wymiary zdjęte ze skali na rysunku: długość noża 17 cm; szerokość rękojeści 0,9 cm (Iwanicka-Pinkosz 2000 s. 94)
Chobienia
- obiekt 2 (nasyp wału grodziska), wykop III/2010
  nożyk mógł leżeć na stoku wału, tj. dostać się tam już po jego budowie (informacja ustna od Jakuba Karola Pawlickiego)
- starsza faza wałów datowana na 848-850, młodsza tuż po 855, a zapewne na 860 rok
- długość noża 14 cm; długość rękojeści 7,5 cm; szerokość rękojeści 1,1 cm (Pawlicki 2021 s. 96)

Czeladź Wielka, Milicz (Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu, fot. Marcin Kaczmarek)

Osetno (Iwanicka-Pinkosz 2000 Ryc. 7:2 )

Chobienia (Biermann et al. 2014 Ryc. 21:g)

Chobienia (Biermann et al. 2011 Ryc. 23)

Wielką niespodzianką okazuje się zabytek z Osetna, który do tej pory nie figurował w żadnym zestawieniu noży wolutowych. Niestety niewiele można o nim powiedzieć, ponieważ nawet autorka badań nie odniosła się do niego w tekście, poza umieszczeniem go na tablicy z wyborem przedmiotów żelaznych (Iwanicka-Pinkosz 2000 s. 7:2). Przedstawiony zabytek nie jest dobrze zachowany, bo woluty, jeżeli faktycznie nimi były, zachowały się w około 1/4 i 1/2 długości pełnego pierścienia. Rysunek ukazuje przekrój zabytku jedynie na wysokości rękojeści noża, stąd trudno stwierdzić jednoznacznie, gdzie zaczyna się ostrze i czy się zachowało. Jeśli uznać, że ostrze zaczyna się w okolicach miejsca, w którym nóż nieznacznie się rozszerza, oraz że ostrze było na końcu zaokrąglone w podobny sposób jak zabytki z Czeladzi Wielkiej czy Chobieni, to możliwe, że zabytek z Osetna oryginalną długością przypominał żukowicki egzemplarz.

Historia datowania

Badania nad nożami wolutowymi zapoczątkowało odkrycie zabytku w Biskupinie w 1947 roku (patrz Szymański 1964 Ryc. 2:b). Zbigniew Rajewski powiązał go wtedy z kulturą scytyjską z VI w. p.n.e. (Rajewski 1948 s. 54-55).

Na podstawie miniaturowego nożyka ze złotego naszyjnika ze skarbu z Szilágysomlyó (dziś Şimleu Silvaniei w Rumunii) Wojciech Szafrański datował noże wolutowe na okres wpływów rzymskich – koniec IV lub pierwszą połowę V w. (Lodowski 1972 s. 170).

Po odkryciu zabytku z Gledzianówka, na podstawie rzymskiej płaskorzeźby z I-II w. przedstawiającej stragan sprzedawcy noży (patrz Tsoucalas et al. 2016 Fig. 3) Aleksander Gardawski datował noże wolutowe na okres późnolateński i wpływów rzymskich (Lodowski 1972 s. 170, Pawlicki 2021 s. 73).

Natomiast Konrad Jażdżewski szacował wiek noży na okres wczesnomerowiński, tj. od końca V do 1. poł. VI w., na podstawie nożyków-szpil do włosów (Jażdżewski 1960 s. 76, patrz Żurowski 1920 Tab. IV:15). Woluty można zaobserwować również w narzędziach zobrazowanych na połowieckich rzeźbach kamiennych z Syberii: nożach, szpilach oraz dwuzębnym widelcu pojawiających się w IX-XII w. (patrz Савинов 1984 Ryc. 1, 5-8, 11).

Według opracowań Wojciecha Szymańskiego i Stanislava Šiški z 1964 r. noże pojawiają się w VII w. i łączone były z kulturą awarską (Lodowski 1972 s. 170; Biermann et al. 2014 s. 315).

Po odkryciu zabytków z Bnina, Milicza, Żukowic i Czeladzi Wielkiej Jerzy Lodowski rozszerzył datowanie noży wolutowych na okres przynajmniej VII–IX w. (Lodowski 1972 s. 171). Należy jednak zaznaczyć, że jama 28, w obrębie której odkryto zabytek z ostatniej z wymienionych miejscowości, datowana jest na II fazę osadniczą obejmującą okres od VIII do połowy X lub drugiej połowy X w. (Lodowski 1972 s. 194, 205).

Skała (Йотов et al. 1998 Tabl. LXIX:16-17, XCIX:331)

Krzysztof Wachowski łączył śląskie noże ze strefą Tornow-Klenica, którą wspominałem w artykule ceramika tornowska, datując je na VII?-VIII do X w. (Wachowski 1997 s. 35). Biermann w swojej monografii o grodzisku w Pennigsberg opisując nóż wolutowy, nadmienia w przypisach, że dzięki metodom dendrochronologicznym nastąpiło odmłodzenie datowania grodzisk strefy tornowskiej, a co za tym idzie odnajdywanych tam noży wolutowych (Pennigsberg – okolice roku 900; Bnin – wczesny X w.). Autor wspomina również grodziska w Bonikowie i Biskupinie datowane prawdopodobnie na IX-X w. oraz trzy noże wolutowe z miejscowości Skała (koło Kładenci, gmina Terweł w Bułgarii) wydatowane na X/XI w. (Biermann et al. 2001 s. 191-192 przypis 161). Bierman zapisuje datowanie tych ostatnich zabytków jakby chodziło o przełom wieków, ale cytowane przez niego źródło datuje stanowisko na X-XI w. (Йотов et al. 1998). Moim zdaniem nie jest oczywiste, że wszystkie trzy wymienione zabytki ze Skały są nożami (patrz Йотов et al. 1998 Tabl. LXIX:16-17 oraz XCIX:331). Jeden z nich mianowicie musiałby być fragmentem największego ze znanych noży wolutowych albo przedmiotem o zgoła innym przeznaczeniu np. zaczepem kabłąka wiadra (porównaj zabytek z Lasocina w dalszej części artykułu).

Kostice-“Zadní hrúd” (Macháček et al. 2013 Obr. 35)

Jakub Karol Pawlicki utrzymuje datowanie najmłodszych z noży na fazę powielkomorawską przypadającą na X w. (np. Kostice-“Zadní hrúd”), na podstawie cech ceramiki (Pawlicki 2021 s. 82-83 za Biermann et al. 2015 s. 111). Co ciekawe, autorzy przytaczanej przez Pawlickiego publikacji powtarzają w zasadzie tę samą informację, którą odnajdujemy we wcześniejszej pozycji jednego ze współautorów. Jiži Macháček stwierdza tam, że w świetle znaleziska z Kostice-“Zadní hrúd” pogląd o niewystępowaniu noży wolutowych w okresie X-XII w. należy zrewidować. Obiekt 137, w którym znaleziono zabytek wydatowany tam na XI w. na podstawie ceramiki i stratygraficznie, został naruszony przez obiekt z XII w. Sam nóż wolutowy w tabelarycznym zestawieniu zabytków opisany został tam jako pochodzący z fazy RS4, czyli X-XII w. (Macháček et al. 2013 s. 763-767). Zapytany o tę kwestię, Pawlicki raczej utrzymuje datowanie noża na wiek X na podstawie ceramiki, której wiek konsultował z Aleksandrą Pankiewicz. Jego wątpliwości budzi również jedność zbioru zabytków pochodzących z obiektu, choć nie wyklucza przetrwania zabytku w młodszym zbiorze jako “pamiątka rodzinna” (informacja ustna od Jakuba Karola Pawlickiego).

Zastosowanie noży wolutowych

Pochówki z nożami wolutowymi znajdujące się głównie na cmentarzach słowiańsko-awarskich nie wyróżniały się bogactwem (Szymański 1988 s. 155). Nie zawierały również elementów charakterystycznych dla grobów awarskich, czyli okuć pasów oraz ceramiki awarskiej i cechowały się raczej ubogim inwentarzem (Pawlicki 2021 s. 80). W większości są to pochówki żeńskie: 7 grobów, w tym 2 dziecięce i 1 kobiety poniżej 17. roku życia oraz 3 męskie: 1 pewny i 2 zidentyfikowane po wyposażeniu (Szymański 1988 s. 155-156). Podsumowując, dla znalezisk grobowych zespołu południowego badania wykazały, że najczęściej pochowane z nożami wolutowymi były osoby młode (6-12 lat) płci żeńskiej (Pawlicki 2021 s. 80).

Skalpel

Grób 6 ze stanowiska Kiszomobor O zawierający nóż wolutowy ze śladami drewnianej pochwy, srebrną łyżeczkę-sitko, srebrny cylindryczny zasobniczek i żelazne szczypczyki nasuwa skojarzenia z grobem 77, również datowanym na VII w., z Bačko Petrovo Selo wyposażonym w podobną łyżeczkę oraz 2 brązowe skalpele. Na podstawie podobnego inwentarza i jego lokalizacji (pierwszy w okolicy kręgosłupa na wysokości łokci, drugi przy prawym przedramieniu) oraz być może opakowania przedmiotów w podobny sposób (jeden ze śladami tkaniny, w drugim nie można jej wykluczyć), a także deformacji kośćca zmarłej, wysunięto przypuszczenie, że możemy mieć do czynienia z grobem szamanki. (Szymański 1988 s. 156).

Bačko Petrovo Selo (Bugarski 2009 Fig. 96)

Zwracam uwagę na błąd, który wkradł się w ostatnim, jakże cennym, podsumowaniu kwestii noży wolutowych (Pawlicki 2021). Wydaje się, że autor pomylił nazwę miejscowości, z której pochodzi zabytek z grobu 6 na stanowisku Kiszomobor O, czytaj Kiszzomobor, konsekwentnie zapisując ją jako “Koszthely” (Pawlicki 2021 s. 91 oraz tabela poz. 30). Właściwa nazwa tej ostatniej miejscowości to Keszthely, czytaj Kesthej. Nazwa Kiszomobor nie pojawia się w ogóle w artykule Pawlickiego, ale to do tego zabytku odnosi się opis w tekście, kiedy mowa jest o funkcjach chirurgiczno-kapłańskich (patrz dalsza część niniejszego artykułu). W tabeli pod błędną nazwą miejscowości autor umieszcza wymiary zabytku z Kiszomobor, a przynajmniej jego długość, bo szerokość, podana wcześniej przez Szymańskiego, tutaj została pominięta (Szymański 1988 s. 146). Szymański faktycznie wzmiankuje zabytek z Keszthely w przypisach, ale podkreśla, że świadomie go pomija w badaniach ze względu na jego niepewny kształt (Szymański 1988 s. 146 przypis i). Autor wytyka wręcz Krzysztofowi Wachowskiemu, wciągnięcie zabytku z Keszthely do badań, przypominając, że do tej pory nie dotarł do tego zabytku (Szymański 1988 s. 142-143 przypis 6).

Bačko Petrovo Selo (Bugarski 2009 Fig. 46)

Bačko Petrovo Selo (Bugarski 2009 Tab. XIII)

Podobieństwo do narzędzi chirurgicznych nasuwa również fakt, że dzięki wykonaniu noża w całości z żelaza istniała wygodna możliwość jego dezynfekcji (Pawlicki 2021 s. 91-92). Należałoby się zastanowić, czy istniała wówczas w ogóle świadomość potrzeby sterylizacji?

Nóż wolutowy z Thanau am Kamp wykonany został w sposób dokładniejszy i z lepszego surowca niż pozostałe noże z tamtego regionu, co przybliża ten zabytek, obok kształtu ostrza i rozmiaru, do tzw. noży chirurgicznych z terenu Czech datowanych na X w., które również znajdowano w grobach kobiet (Pawlicki 2021 s. 92). Podobne pod względem formy noże znajdowane są i w bliżej okolicy, ale nie wiadomo, czy te egzemplarze wyróżnia technologia wykonania np. Czeladź Wielka (Lodowski 1972 Ryc. 12:i), Bruszczewo (Brzostowicz 2002 Ryc. 32:9).

tzw. noże chirurgiczne (Hošek et al. 2007 Fig. 1)

Czeladź Wielka (Lodowski 1972 Ryc. 12:i)

Tezę o narzędziu chirurgicznym osłabia wątpliwość co do posiadania odpowiednich kwalifikacji przez młode osoby, których szczątkom towarzyszą noże wolutowe (Pawlicki 2021 s. 92). Obecność skalpela w grobie nie musi jednoznacznie wskazywać na posiadane umiejętności zmarłego. Nie można wykluczyć, że skalpel został umieszczony w grobie zmarłego w następstwie nieudanego zabiegu chirurgicznego. Narzędzie uznane za pechowe być może już nie nadawało się do użycia, ponieważ mogło sprowadzić śmierć na innych pacjentów. Być może ponowne wykorzystanie surowca nie rozwiązywało tej kwestii, zatem składano je do grobu ofiar praktyk chirurgicznych. Zdając sobie jednak sprawę z braku większych przesłanek do postawienia takiej hipotezy, odnotuję tu jedynie potrzebę odnalezienia innych dowodów na intencjonalne niszczenie przedmiotów naznaczonych złym losem oraz przykładów składania do grobów przedmiotów powiązanych z przyczyną śmierci zmarłego.

Praktyki rytualne

Grób sześcioletniej dziewczynki z cmentarzyska awarskiego w Zwölfaxing zawierał fragment noża z wolutami, spoczywający w pobliżu czaszki oraz naczynie z kośćmi kura domowego. Być może nóż został użyty do zabicia kura, następnie złamany, a jego część zaopatrzona w woluty złożona do grobu (Szymański 1988 s. 156).

Zastanawiając się nad tym, co takiego wyjątkowego w budowie noża wolutowego miałoby świadczyć o jego rytualnym przeznaczeniu, można dojść do przekonania, że to właśnie same woluty mogły być nośnikiem wartości symboliczno-magicznych. Przyjrzyjmy się zatem innym przykładom zastosowania wolutów w kulturze materialnej Dziadoszan.

Czeladź Wielka (Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu, fot. Chruściel)

Pośród różnych symboli nanoszonych na naczynia ceramiczne różne formy krzyża przyciągają badaczy w szczególny sposób (np. Lisowska 2024). Nie inaczej jest z krzyżem wolutowym z naczynia z Czeladzi Wielkiej, interpretowanym jako symbol pierwszych chrześcijan (wykłady Michała Parczewskiego pt. ‘Pierwsi chrześcijanie na północ od Karpat i Sudetów’ z 2016 roku). Można postawić pytanie, czy w motywie krzyża wolutowego same woluty też miały swoje symboliczno-magiczne znaczenie?

Dobrzejowice (Kaczkowski 1971 Ryc. 13:17)

Woluty można również dostrzec w zakończeniach charakterystycznej formy krzesiw znajdowanych na terenach Dziadoszyców. Być może woluty odgrywały tutaj jakąś symboliczną rolę podczas czynności krzesania ognia, które przybierało charakter magicznego rytuału (patrz na relikty praktyk związanych z krzesaniem bożego ognia przy użyciu krzesiwa i świętego krzemienia w Moszyński 1934 s. 496-497).

Krój płużny

Pośród kilkudziesięciu symbolicznych miniaturek narzędzi wchodzących w skład naszyjnika pochodzącego z Szilágysomlyó (dziś Şimleu Silvaniei w Rumunii) okresu wpływów rzymskich, znalazło się takie, które na podstawie wystąpienia w towarzystwie radlicy, identyfikuje się z krojem płużnym. Kształt tego narzędzia, jak również zdobienie jego rękojeści, przywodzi skojarzenia z nożami wolutowymi (Pawlicki 2021 s. 93).

Szilágysomlyó (Kunsthistorisches Museum Vienna)

Znany jest również zabytek z Tinje nad Loko, pochodzący z podobnego okresu co naszyjnik, interpretowany jako nóż winiarski lub krój płużny właśnie. Nie wiadomo, czy woluty miały w nim praktyczne zastosowanie, zapewniając lepsze mocowanie kroju w grządzieli, czy pełniły funkcję ozdoby, być może nadającej krojowi znaczenie falliczne. Rozmiary zabytku (długość ok. 20 cm, szerokość rękojeści ok. 2 cm, maksymalna szerokość ostrza ok. 3 cm) nasunęły przypuszczenie, że noże wolutowe mogły być miniaturami krojów płużnych. Takie miniatury mogły być używane podczas obrzędów wiązanych z kultem agrarnym np. podczas pierwszego zasiewu lub przygotowania pola. Brak jest jednak widocznych śladów zniszczeń ostrza, które mogłyby poprzeć tę teorię (Pawlicki 2021 s. 93). Z drugiej strony, rozmiary zabytku z Tinje nad Loko budzą wątpliwości co do jego funkcji, szczególnie w porównaniu z krojem płużnym z Kłodnicy okresu wczesnego średniowiecza o długości 45 cm (patrz opis zabytku na stronie Facebook MPPP). Należy przyjrzeć się bliżej zabytkom traktowanym jako kroje płużne.

Narzędzie z popularnym zdobieniem

Funkcja noża wolutowego mogła z czasem ulec zmianie z magicznej na czysto praktyczną, być może pod wpływem m.in. chrystianizacji (Szymański 1982 s. 155 za Pleterski 1984 s. 387, 393). Nie można wykluczyć, że w wolutach należy po prostu widzieć popularny motyw zdobniczy. Początkowo magicznie traktowane woluty mogły z czasem stać się atrakcyjną formą zdobniczą. Poza nożami woluty często występują w takich narzędziach jak krzesiwa czy zaczepy kabłąka wiadra (okucia, ucha).

Lasocin (Wachowski 1975 Ryc. 9:2, Tab. 1:5)

Ostrów Lednicki (MPP na Lednicy, fot. Chruściel)

Wrocław (Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu, fot. Chruściel)

Poszerzenie zakończenia rękojeści noży za pomocą wolutów praktycznie zapobiega jego wyślizgiwaniu się, szczególnie gdy narzędzie jest śliskie od wody lub krwi. Choć obok zakończeń wolutowych istnieją również inne rozwiązania zapewniające taką funkcjonalność np. tarczkowate zakończenie noża z Żukowic.

Mihail Kučera zaproponował rolę noża szewskiego, bazując na krótkiej szerokiej głowni noża znalezionego w Plisniecku w reliktach budynku, ale nie jest to cecha wszystkich noży wolutowych (Pawlicki 2021 s. 92).

Pojedyncze ogniwa łańcuszka umieszczone w wolutach niektórych egzemplarzy miały umożliwić zawieszenie noża przy pasie (Pawlicki 2021 s. 83). Proste przewleczenie rzemienia lub sznurka przez otwór w wolucie powinno dać tę samą możliwość mocowania. Niemniej wydaje się, że tak umiejscowione ogniwo może znaleźć dodatkowe zastosowanie. Kiedy pojawia się potrzeba wygodnego mocowania noża do rzemienia, taśmy czy paska, łatwiej i szybciej można przewlec przez większy otwór, tj. światło ogniwka. Zastosowanie takiego rozwiązania z pewnością usprawniłoby mycie czy dezynfekcję samego narzędzia, bez potrzeby brudzenia, czy niszczenia materiału użytego jako mocowanie.

Niepublikowane znaleziska

Systematycznie przybywa nam znalezisk noży wolutowych, ale niestety informacje o wielu nie pojawiają się w pismach naukowych. Często dowiadujemy się o nich jedynie dzięki lakonicznym wzmiankom znalezionym przypadkiem w internecie. Przykładem może być skalpel z Europy Północnej wystawiony na aukcji www.catawiki.com, nabyty w 2018 roku od sprzedawcy, który wszedł w posiadanie zabytku, będącego częścią prywatnej niemieckiej kolekcji utworzonej przed 1970 rokiem, w legalny sposób. Niektóre z noży mimo odkrycia w drodze regularnych prac archeologicznych pozostają niezbadane. Wspomnę jedynie o nożu z Ostrowa Wielkopolskiego odkrytym w 2007 lub 2008, o którym dowiedziałem się od Sławomira Miłka, że może nadal leżeć w gabinecie archeologicznym Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej. Na szczęście nie wszystkie znaleziska czeka podobny los, a wieści o ich odkryciu szybko są publikowane. Przykładem może być nóż z Chodlika spopularyzowany przez stronę Facebooka Archeologia i starożytności Chodlika w ramach misji badawczej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz Towarzystwa Starożytniczego w Chodliku (wpisy z dnia 2022.07.24 oraz 2023.03.29).

skalpel z Europy Północnej (fot. www.catawiki.com)

Ostrów Wielkopolski (fot. Sławomir Miłek)

Chodlik (fot. Archeologia i starożytności Chodlika)

Rekonstrukcje

Proces powstawania rekonstrukcji noża z Czeladzi Wielkiej można obejrzeć na filmie zamieszczonym przez Pawła Staszczaka.

Rekonstrukcji moich egzemplarzy noży z Chobieni i Żukowic dokonał Ludosza. Żukowicki nożyk doczekał się opakowania inspirowanego pozostałościami drewnianej pochewki na zabytku z Kiszomobor oraz ogniwka w jednym z wolutów, przez które przewleczony został rzemień ułatwiający wyciąganie noża z pochwy (tu zakończony fragmentem fajki dzika).

Literatura

^{Аксёнов et al. 2017}
Аксёнов В.С., Колода В.В. ‘Богатый вещевой комплекс близ Старой Покровки на Харьковщине’ [w:] ‘Хазарский альманах’, Т. 15, s. 37–57, Москва 2017;

^{Biermann et al. 2001}
Biermann Felix, Kathrin Frey, Norbert Benecke, Günter Wetzel ‘Pennigsberg – Untersuchungen zu der slawischen Burg bei Mittenwalde und zum Siedlungswesen des 7/8. bis 12. Jahrhunderts am Teltow und im Berliner Raum’, Weissbach 2001;

^{Biermann et al. 2008}
Biermann Felix, Kieseler Andreas, Nowakowski Dominik ‘Neue Forschungen am Burgwall Kleinitz (Klenica, pow. zielonogórski) in Niederschlesien, Polen. Ein Vorbericht’ [w:] ‘Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift’, t. 49, s. 67-98, Berlin 2008;

^{Biermann et al. 2011}
Biermann Felix, Kieseler Andreas, Nowakowski Dominik ‘Mittelalterliche Herrschafts- und Siedlungsstrukturen in Niederschlesien am Beispiel von Köben (Chobienia) an der Oder’ [w:] ‘Praehistorische Zeitschrift’, Volume 86, Issue 1, s. 100-132, Berlin 2011;

^{Biermann et al. 2014}
Biermann Felix, Kieseler Andreas, Nowakowski Dominik ‘Grodzisko plemienne w Chobieni gm. Rudna w świetle badań archeologicznych w 2010 r.’ [w:] ‘Funkcje grodów w państwach wczesnośredniowiecznej Europy Środkowej. Społeczeństwo, gospodarka, ideologia.’, s. 269-334, Głogów 2014;

^{Biermann et al. 2015}
Biermann Felix , Machácek Jiži, Schopper Franz ‘An Thaya und Notte im Mittelalter: Vergleichende archäologische Untersuchungen zu Sozial- und Siedlungsstrukturen im westslawischen Raum (6. bis 13. Jahrhundert)’ [w:] ‘Studien zur Archäologie Europas 25’, Bonn 2015;

^{Brzostowicz 2002}
Brzostowicz Michał ‘Bruszczewski zespół osadniczy we wczesnym średniowieczu’, Poznań 2002;

^{Bugarski 2009}
Bugarski Ivan ‘Nekropole iz doba antike i ranog srednjeg veka na lokalitetu Čik’, Beograd 2009;

^{Chrzan et al. 2019}
Chrzan Krystian, Moździoch Sławomir, Rodak Sylwia ‘Wczesnośredniowieczne grodziska w Polsce. Tom 6. Powiat nowosolski’, Wrocław 2019;

^{Ciglenečki 2000}
Ciglenečki Slavko ‘Tinje nad Loko pri Žusmu. Poznoantična in zgodnjesrednjeveška naselbina’, Ljubljana 2000;

^{Csallány 1939}
Csallány Dezső ‘Kora-avarkori sirleletek’ [w:] ‘Folia Archaeologica’, t. I-II, s. 121-180, Budapest 1939;

^{Czapla 2014}
Czapla Krzysztof ‘Dziadoszanie. Plemię zamieszkujące ziemię głogowską w X wieku’, Głogów 2014;

^{Gross 2016}
Gross Monika ‘Wczesne średniowiecze’ [w:] ‘Śląsk starożytny i średniowieczny’, Przewodnik po wystawie stałej Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu, s. 133-160, Wrocław 2016;

^{Hošek et al. 2007}
Hošek Jiří, Profantovă Nada, Šilhová Alena, Estelle Ottenwelter, ‘Bohemian so-called surgical early medieval knives’ [w:] ‘Acta Metallurgica Slovaka’, t. 13, s. 932-937, Kosice 2007;

^{Iwanicka-Pinkosz 2000}
Iwanicka-Pinkosz Barbara ‘Sprawozdanie z ratowniczych badań archeologicznych wczesnośredniowiecznej osady w miejscowości Osetno, stan. 18, gm. Góra, byłe woj. leszczyńskie’ [w:] ‘Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne’, t. 5, s. 85–98, Poznań 2000;

^{Jaworski 2005}
Jaworski Krzysztof ‘Grody w Sudetach (VIII-X w.)’, Wrocław 2005;

^{Jażdżewski 1960}
Jażdżewski Konrad ‘Wzajemny stosunek elementów słowiańskich i germańskich w Europie środkowej w czasie od najścia Hunów aż do usadowienia się Awarów nad środkowym Dunajem’ [w:] ‘Prace i materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi’, seria archeologiczna, nr 5, s. 51-77.

^{Йотов et al. 1998}
Йотов Валери, Атанасов Георги ‘Скала. Крепост от X-XI век до с. Кладенци, Тервелско’, София 1998;

^{Kaczkowski 1971}
Kaczkowski Mieczysław ‘Charakterystyka osadnictwa w rejonie Głogowa od połowy V do połowy XI wieku w świetle źródeł archeologicznych’ [w:] ‘Zielonogórskie Zeszyty Muzealne’, t. 2, s. 5-37, 1971;

^{Korol’kova 1994}
Korolʹkova Ljudmila Valentinovna ‘Voprosy interpretacii nožej s voljutoobraznym naveršiem’ [w:] ‘Tverskoj Arheologičeskij Sbornik’, t. 1, s. 234-238, Tverʹ 1994;

^{Kaźmierczyk 1995}
Kaźmierczyk Józef ‘Ku początkom Wrocławia’, t. 3, Wrocław 1995;

^{Kurasiński 2021}
Kurasiński Tomasz ‘Wczesnośredniowieczne groby z elementami uzbrojenia na terenie ziem polskich. Materiały do studiów’, Warszawa 2021;

^{Langenheim 1939}
Langenheim Kurt ‘Der fruhslawische Burgwall von Gustau Kr. Glogau’, [w:] ‘Altschlesien’, Band 8, Heft , s. 104-127, Wrocław 1939;

^{Lisowska 2024}
Lisowska Ewa ‘A kind of magic: a vessel with a unique swastika motif from Jelenia Góra (SW Poland) and early medieval Slavic magical rites’, [w:] ‘Acta Archaeologica Carpathica’, t. 59, s. 241–256, Kraków 2024;

^{Lodowski 1972}
Lodowski Jerzy ‘Sądowel we wczesnym średniowieczu’, Wrocław 1972;

^{Macháček et al. 2013}
Macháček Jiří, Balcárková Adéla, Dresler Petr, Milo Peter ‘Archeologický výzkum raně středověkého sídliště Kostice – Zadní hrúd v letech 2009–2011’ [w:] ‘Archeologické rozhledy’ t. LXV, Praga 2013;

^{Moszyński 1934}
Moszyński Kazimierz ‘Kultura ludowa słowian’, część II ‘Kultura Duchowa’, Kraków 1934;

^{Parczewski 1989}
Parczewski Michał ‘Żukowice pod Głogowem w zaraniu średniowiecza’ [w:] ‘Głogowskie Zeszyty Naukowe’, t. 2, Głogów 1989;

^{Parczewski 2016}
Parczewski Michał ‘Pierwsi chrześcijanie na północ od Karpat i Sudetów’, plakat zapowidający wykład 2016 oraz recenzja wykładu: Antosik Grzegorz, ‘Pierwsi chrześcijanie nad Wisłą to jeńcy z Bizancjum już w VI wieku’, http://mediawalia.pl 2016;

^{Pawlicki 2021}
Pawlicki Jakub Karol ‘Noże wolutowe – o funkcji i pochodzeniu zagadkowych przedmiotów w kulturze słowiańskiej’ [w:] ‘Slavia Antiqua’, t. LXII, s. 71-106, Poznań 2021;

^{Pawlicki 2023}
Pawlicki Jakub Karol ‘Pogańskie noże ofiarne czy ekwipunek zielarki? Noże wolutowe w społeczności słowiańskiej’, www.wczesnesredniowiecze.pl, informacja o publikacji z dnia 2023.07.07 na stronie Facebook MPPP w Gnieźnie;

^{Pleterski 1983}
Pleterski Andrej ‘Nožiči z zavojkoma v zgodnjem srednjem veku’ [w:] ‘Arheološki vestnik’, XXXIV, s. 375-393, Lublana 1983;

^{Pöllath 2002}
Pöllath Ralph ‘Karolingerzeitliche Gräberfelder in Nordostbayern’, München 2002;

^{Rajewski 1948}
Rajewski Zbigniew Adam ‘Scytyjski nóż znaleziony w Biskupinie’ [w:] ‘Przegląd Archeologiczny’, t. 8, zeszyt 1, Poznań 1948;

^{Rzeźnik 1997}
Rzeźnik Paweł ‘Wznowienie badań wykopaliskowych na wczesnośredniowiecznym grodzisku w Gostyniu, gm. Gaworzyce’ [w:] ‘Śląskie Sprawozdania Archeologiczne’, t. 39, s. 263-286, Wrocław 1997;

^{Савинов 1984}
Савинов Д.Г. ‘Сибирские реалии половецких каменных изваяний’ [w:] ‘Археология юга Сибири и Дальнего Востока’, s. 115-122, Новосибирск 1984;

^{Szymański 1964}
Szymański Wojciech ‘Przyczynki do zagadnienia chronologii i zasięgu występowania żelaznych noży z rękojeściami zakończonymi wolutami’ [w:] ‘Wiadomości Archeologiczne’, t. 30, s. 221-228, Warszawa 1964;

^{Szymański 1988}
Szymański Wojciech ‘Noże z rękojeściami zakończonymi wolutami – zagadkowe komponenty kultury słowiańskiej i awarskiej’ [w:] ‘Studia nad etnogenezą Słowian i kulturą Europy wczesnośredniowiecznej’, t. II, s. 141-159, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988;

^{Tsoucalas et al. 2016}
Tsoucalas Gregory, Sgantzos Markos ‘Aspasia and Cleopatra Metrodora, Two Majestic Female Physician – Surgeons in the Early Byzantine Era’ [w:] ‘Journal of Universal Surgery’, Vol. 4 No. 3:55, London 2016;

^{Wachowski 1970}
Wachowski Krzysztof ‘Nożyk wolutowy z Milicza’ [w:] ‘Z otchłani wieków’, rok XXXVI, zeszyt 1, Wrocław-Poznań-Warszawa 1970;

^{Wachowski 1975}
Wachowski Krzysztof ‘Cmentarzyska doby wczesnopiastowskiej’, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975;

^{Wachowski 1997}
Wachowski Krzysztof ‘Śląsk w dobie przedpiastowskiej’, Wrocław 1997;

^{Vlasatý 2023}
Tomáš Vlasatý ‘Knives with riveted scales of 9th-12th century’ [w:] ‘Project Forlǫg – Reenactment and science’, https://doi.org/10.59500/HJRS6259, opublikowano 2023.11.11;

^{Żurowski 1920}
Żurowski Józef ‘Zabytki merowingskie w Muzeum książąt Czartoryskich w Krakowie’ [w:] ‘Wiadomości Archeologiczne’, t. V, zeszyt 3-4, s. 157-184, Warszawa 1920.